Сувдны түүх: Эртний далай тэнгисээс тариалангийн сувд хүртэл | Мөрөн сувд
Дараах сувдны түүхийн талаарх дэлгэрэнгүй нийтлэлийн монгол орчуулгыг хүргэж байна.
Сувдны түүх: Эртний далай тэнгисээс тариалангийн сувд хүртэл | Мөрөн сувд
Алмааз засах урлаг бий болохоос ч өмнө сувд хүмүүсийн сэтгэлийг татсаар ирсэн билээ. Олдсон цагаасаа эхлэн энэхүү органик эрдэнэс нь өөрийн гэсэн хэлбэр, гялбаатай байсан тул далд нуугдсан гялбааг нь нээхийн тулд засах эсвэл өнгөлөх шаардлагагүй байв. Сувдыг ердөө цэвэрлэж, цоолж, гоёлд шигтгэхэд л хангалттай байжээ.
Энэхүү шууд ашиглаж болдог онцлог нь сувд хүн төрөлхтний түүхийн эхэн үеэс хамт байсаар ирсний нэг шалтгаан юм. Гэвч сувдны түүх зөвхөн гоо үзэсгэлэнгээр хязгаарлагдахгүй. Түүний зөөлөн гялбааны цаана хааны ордны түүхүүд, тивийн дамнасан худалдаа, далайн давалгаан дор амь нас заналхийлж байсан шумбагчид, байгалийн нөөцийн төлөөх ширүүн өрсөлдөөн, улмаар үнэт эдлэлийн салбарыг бүхэлд нь өөрчилсөн инновацийн түүхүүд агуулагдаж байдаг.
Энэ бол эртний уснаас орчин үеийн дэлгүүрийн лангуу хүртэлх сувдны түүхэн аялал юм. 
Сувдны түүхийн аялал товчхондоо
| Цаг үе | Гол хөгжил, үйл явдал |
| Эртний үе | Байгалийн сувд ба нялцгай биетний (моллюск) санг эртний иргэншлүүдэд гоёл чимэглэл, тахил, зэрэг дэвийн бэлгэдэл болгон ашиглаж байжээ. |
| МЭӨ 3 дахь мянганы үе | Сувдны тухай хамгийн анхны бичгийн тэмдэглэл эртний Хятадын сурвалж бичигт гардаг бөгөөд МЭӨ 2206 оны орчимд алба гувчуурт сувд авч байсныг дүрсэлжээ. |
| Перс, Грек, Ромын эрин үе | Худалдааны замаар сувдыг Ази болон Персийн булангаас Газар meдитерраны (Газар дундын далай) ертөнц рүү тээвэрлэдэг байв. |
| Дундад зуунаас Сэргэн мандлын үеийн Европ | Сувд нь Европ болон Баруун Ази даяар хааны угсааны бэлгэдэл, ордны хувцас, шашны бэлгэдэл болжээ. |
| 15–17-р зуун | Европын далайн аялал, далайн чанад дахь тэлэлт нь Америк тивд сувдны шинэ эх үүсвэрийг нээхийн тулд өргөн хүрээний ашиглалтыг эхлүүлсэн. |
| 19-р зуун | Сувд нь Европ, Америкийн загварт тодорхой байр суурь эзэлж байв; жижиг сувд (seed pearls) болон засаагүй хавтас сувдыг (mother-of-pearl) өргөнөөр ашигладаг байжээ. |
| 20-р зууны эхэн үеэс өнөөг хүртэл | Японд тариалангийн сувд үржүүлж эхэлсэн нь дэлхий даяар, түүний дотор Индонезид тархжээ. |
Үүсэл гарал: Уснаас төрсөн эрдэнэ
Сувдыг анх "нээсэн" яг таг огноо байдаггүй. Далайн эрэг дагуух иргэд хоол хүнсэндээ нялцгай биетэн цуглуулах эсвэл тэдний дунг түүж байхдаа санамсаргүйгээр олсон байх магадлал өндөр юм.
Бусад ихэнх үнэт ба хагас үнэт чулууг бодвол сувдны гоо үзэсгэлэнг ил гаргахад чулуу засагчийн ур чадвар шаардагдахгүй. Гэвч байгальд сувд үүсэх нь огт тааварлашгүй зүйл бөгөөд хүн чанартай нэг ч сувд олохгүйгээр зуу зуун далайн дунг нээх шаардлага гардаг байв. Энэхүү ховор нандин чанар нь сувданд эдийн засаг, нийгэм, тэр байтугай сүнслэг үнэ цэнийг бага багаар бий болгосон юм.
Олон соёл иргэншилд тэдгээрийн дугуй хэлбэр, зөөлөн гялбаа нь сар, ус, цэвэр ариун байдал, мэргэн ухаан эсвэл хамгаалалттай холбогддог байв. Бэлгэдэл нь нэг иргэншлээс нөгөөд ижил байгаагүй ч нэг л санаа дахин дахин давтагдаж байв: сувдыг үргэлж зүгээр нэг гоё зүйлээс илүүтэйгээр үнэлдэг байжээ.
Перс, Энэтхэг ба Шри-Ланка: Эртний сувдны худалдааны өлгий нутаг
Зуун зууны турш Персийн булан болон Маннарын булангийн ус (өмнөд Энэтхэг ба Шри-Ланкын хооронд) эртний дэлхий дээрх байгалийн сувдны хамгийн чухал эх үүсвэрүүдийн нэг байв. Далайн эргийн иргэд хааяа нэг дотор нь үүссэн сувдыг олж авахын зэрэгцээ засаагүй хавтас сувдыг (mother-of-pearl) түүж цуглуулдаг байжээ.
Эртний Перс ба Энэтхэгт сувдыг хааны хувцас, ёслолын чимэглэл, дипломат бэлэг, удирдагчдын хувийн цуглуулгад ашигладаг байв. Тэдний үнэ цэнэ нь зөвхөн гадаад үзэмжнээс гадна том, үзэсгэлэнтэй, хэлбэр сайтай сувдыг олоход маш их хэцүү байсантай холбоотой.
Эдгээр сувд олборлодог бүс нутгууд нь худалдааны чухал замуудын дагуу байрладаг байв. Бараа таваар, хүмүүс, үзэл санаа портоос порт руу шилжихийн хэрээр сувд ч мөн тэдэнтэй хамт аялж, гялбаагаа олдсон уснаасаа алс хол хүргэсэн юм.
Худалдааны замууд Зүүн ба Барууныг холбосон үе
Сувдыг Зүүн Азид удаан хугацааны турш дээдлэн нэрүнд авч ирсэн. Америкийн Геммологийн Хүрээлэнгийн (GIA) мэдээлснээр, сувдны тухай хамгийн анхны бичгийн сурвалж МЭӨ 2206 оны орчимд Хятадын түүхийн тэмдэглэлд үлдсэн байдаг нь сувдыг хүн төрөлхтний хамгийн анхны баримтжуулсан эрдэнэсийн нэг болгодог. Хятад, Япон болон Номхон далайн арлуудын иргэд цэнгэг усны болон далайн нялцгай биетнээс байгалийн сувд цуглуулдаг байв.
Үүний зэрэгцээ, Велики Александр буюу Македоны Александрын аян дайны дараах Эллинист дэлхийн тэлэлт нь Газар дундын далай, Перс, Египет, Энэтхэгийн хоорондын хэлхээ холбоог бэхжүүлсэн юм. Ямар нэгэн тодорхой нэгэн хүн сувдыг дэлхийд "танилцуулж" байгаагүй боловч улс төр, худалдааны энэхүү өргөжин тэлсэн сүлжээ нь энэхүү эрдэнийг өмнө нь хэзээ ч хүрч байгаагүй алс хол руу аялахад тусалсан.
Сүүлд нь Цаsequence (Торгоны зам) гэж нэрлэгдэх эх газрын сүлжээ нь Хятадын эрэлт хэрэгцээг Энэтхэг болон Персийн булангаас гаралтай сувдтай холбожээ. Эхэн үедээ ч гэсэн сувдны түүх нь дэлхийн хэмжээний түүх байсан бөгөөд асар хол зарыг туулах чадвартай жижиг, үнэтэй объект байв.
Ром: Сувд бол тансаглалын хэл
Ромын дэлхийд сувд нь баруун, баялаг, чинээлэг байдлын илэрхийлэл болжээ. Тэд чих, хүзүү, хувцас, гоёл чимэглэлийг чимдэг байв. Британийн музей, Метрополитан урлагийн музей зэрэг газарт МЭ 1-2-р зууны үеийн сувд шигтгэсэн Ромын алтан ээмэгнүүд хадгалагдаж байдаг нь сувдан гоёл чимэглэлийн таашаал хэр гүн бат бэхжсэнийг илтгэнэ.
Төгс дугуй сувд маш ховор байсан бөгөөд тогтмол бус хэлбэртэй сувд (барокко) түгээмэл байж, өргөнөөр хүлээн зөвшөөрөгддөг байв. Сувд бүрийг байгалаас олох шаардлагатай байсан тухайн үед бие биедээ тохирох хэд хэдэн сувд эзэмших нь худалдааны боломж болон үлэмж хэмжээний баялгийг илтгэдэг байв.
Ромын дээдсийн хүрээнийхэн ч мөн чамин гоёлоороо бусдын анхаарлыг татах дуртай байв. Сувд нь ердийн нэг хувийн гоёл чимэглэлээс илүү зүйл болж, өөрийн нийгмийн зэрэг дэвийг бусдад чимээгүйхэн, эсвэл заримдаа ил тод харуулах арга хэрэгсэл болсон юм.
Византи, Исламын дэлхий ба Персийн булангийн сувдны уламжлал
Ромын эрх мэдэл шилжин өөрчлөгдсөн ч сувдны таашаал хэзээ ч буураагүй. Византид сувдыг гоёл чимэглэл болон ёслолын эд зүйлсд алт, өнгөт үнэт чулуутай хослуулдаг байв. Үүний зэрэгцээ Исламын дэлхий даяарх худалдааны сүлжээ нь Персийн булан, Перс, Энэтхэг, Хойд Африкийг Газар дундын далайтай холбож байв.
Бахрейн болон түүний ойр орчмын ус нь энэ түүхийн хамгийн чухал төвүүдийн нэг болжээ. ЮНЕСКО-гийн Бахрейны Сувдны Зам (Pearling Path) хөтөлбөр нь МЭ 2-р зуунаас 1930-аад он хүртэл сувдны худалдаа нь тус бүс нутгийн эдийн засаг, соёлын ижилслийг хэрхэн бүрэлдүүлснийг хүлээн зөвшөөрдөг. Худалдаачдын суурин, агуулах, боомт, шүрэн онгоц, хясааны ордууд нь бүхэлдээ сувдны эргэн тойронд бий болсон эдийн засгийн экосистемийг бүрдүүлж байв.
Гэвч эх газар дээр эдэлж байсан тансаг байдал нь далай дээрх маш хүнд хөдөлмөр дээр тогтож байв. Орчин үеийн шумбалтын төхөөрөмж бий болохоос өмнө сувдны шумбагчид нэг амьсгаагаар удаа дараа доошилж, тортой ажиллаж, гэмтэл бэртэл, ядаргаа, тааварлашгүй нөхцөл байдалтай нүүр тулдаг байв. Тэдний цуглуулсан хясааны зөвхөн багахан хэсэг нь л жинхэнэ үнэ цэнэтэй сувд гаргаж авдаг байжээ.
10, 11-р зууны үед бичиж байсан Персийн эрдэмтэн Аль-Бируни зэрэг эрдэмтэд сувд болон сувд шумбалтын практикийг баримтжуулан үлдээсэн байдаг нь сувдны түүх нь зөвхөн загварын түүх төдийгүй худалдаа, шинжлэх ухаан, далайн мэдлэгийн түүх гэдгийг сануулдаг.
Дундад зуун ба Сэргэн мандлын үеийн Европ: Эрх мэдлийн илэрхийлэл болох сувд
Дундад зууны туршид сувд нь худалдаа, дипломат ажиллагаа болон мөргөлдөөнөөр дамжин Европ даяар нүүдэллэж байв. Тэд ховор бөгөөд үнэтэй хэвээр байсан тул тэдгээрийн хэрэглээ нь го převážно хааны гэр бүл, дээдэс болон шашны байгууллагуудын дунд төвлөрч байв.
Сэргэн мандлын үед хааны хөрөг зураг нь гоёл чимэглэл нь улс төрийн харилцааны хэрэгсэл болж чаддагийг харуулсан. Жишээлбэл, Английн Хатан хаан I Елизаветаг ихэвчлэн үсэндээ сувд сүлжсэн, хүзүүндээ зүүсэн, даашинздаа хадсан байдалтайгаар дүрсэлдэг байв. Сувд нь цэвэр ариун байдал ба агуу байдлыг бэхжүүлж байсан бөгөөд хөрөг зургууд дахь тэдгээрийн асар их хэмжээ нь баялаг болон эрх мэдлийг зарлан тунхаглаж байв.
Орост сувд нь эзэнт гүрний цуглуулгад титэм, энгэрийн зүүлт, ээмэг, хүзүүний зүүлтийг чимдэг байв. Европын бусад эрх мэдлийн төвүүдэд эрдэнэ нь монархийн нэгдмэл дүрслэлийн хэлний хэсэг болжээ. Товчхондоо, сувдыг хэзээ ч зүгээр нэг зүүдэггүй байсан — тэдгээрийг нэр хүнд, нөлөөг бүтээхэд ашигладаг байв. 
Их нээлтийн эрин үе: Шинэ эх үүсвэрүүд ба далд өртөг
15-р зууны төгсгөлд Европын аялагчид Америк тивд хүрэхэд одоогийн Венесуэл болон Панама дахь байгалийн сувдны эх үүсвэрүүд маш их сонирхлыг татжээ. Христофор Колумб Европынхон ирэхээс эрт дээр үеэс сувд зүүж, цуглуулж байсан нутгийн иргэдтэй уулзсанаа тэмдэглэн үлдээсэн байдаг.
Европын зах зээлээс ирэх эрэлт хэрэгцээ нэмэгдэж байгаа нь brзо сувдыг их хэмжээгээр олборлоход хүргэв. Европ руу урсах баялгийн цаана түүхийн бараан хуудас нуугдаж байв: колоничлол, албадан хөдөлмөр, байгалийн нялцгай биетний популяцид ирэх асар их дарамт.
Байгалийн сувдны олон орд газрууд хэт их олборлолтын улмаас эрс цөөрсөн. Сувдны түүхийг үнэн мөнөөр нь унших нь хааны ордны гоёлд хүрсэн эрдэнэсээс цааш харж, тэдгээрийг далайгаас хэн цуглуулж байсан болон уг олборлолт байгаль орчинд ямар өртөг авчирсныг бодолцож үзэхийг шаарддаг.
19-р зуун: Хааны ордноос хальсан сувд
1800-аад оны эхээр сувд Европын гоёл чимэглэлийн дизайнд илүү олонтой харагдах болов. Маш жижиг сувднуудыг (seed pearls) цэцэг, навч, туузны хээ болгон байрлуулдаг байв. Викториягийн эрин үед сувдан цуваа, камео болон дурсгалын энгэрийн зүүлтүүд чинээлэг хүмүүсийн загварын гол хэсэг болжээ.
Энэ хугацаанд шинэ эх үүсвэрүүд мөн анхаарал татсан. Австралийн ус болон Хойд Америк даяарх голуудаас сувд олджээ. Зөөлөн өнгөтэй цэнгэг усны сувдыг энгэрийн зүүлт болон хүзүүний зүүлтэд ашигладаг байсан бол цэнгэг усны хясааны хавтас нь хөгжиж буй засаагүй хавтас сувдан (mother-of-pearl) товчны үйлдвэрлэлийн түүхий эд болжээ.
Зах зээлийн энэхүү тэлэлт нь өөрийн гэсэн үр дагаврыг авчирсан. Эрчимтэй олборлолт болон дунгийн худалдаа нь олон тооны нялцгай биетний популяцид дарамт шахалт үзүүлсэн. 20-р зуунд хуванцар нь хавтас сувдан товчийг орлож эхлэхэд нэг салбар буурсан ч үүнээс ч илүү том өөрчлөлт Японоос эхлэн аль хэдийн явж байжээ.![]()
Тариалангийн сувдны хувьсгал
Нялцгай биетэнд сувд бүрэлдэхэд туслах туршилтууд олон зууны өмнө Хятадад байсан бөгөөд ихэвчлэн дунгийн дотор талд наалдаж ургадаг хагас сувд (blister pearls) хэлбэртэй байв. Гэвч дэлхийн үнэт эдлэлийн зах зээлийг дахин тодорхойлсон нээлт Японд болсон юм.
Олон жилийн туршилтын эцэст Кокичи Микимото 1893 онд анхны тариалангийн сувдыг амжилттай гаргаж авсан бөгөөд Америкийн Геммологийн Хүрээлэнгийн (GIA) мэдээлснээр 1905 онд бүрэн дугуй тариалангийн сувдыг гаргаж авчээ. Японы тариалангийн сувд 1920-од оны үед арилжааны бодит ач холбогдолтой болж эхэлсэн.
Тэдний гарч ирэлт нь маргаангүй байсангүй. зарим худалдаачид анхандаа тариалангийн сувдыг байгалийн сувдны үнэ цэнэд заналхийлж байна гэж үзэж байв. Үнэн дээ, тариалангийн сувд нь амьд нялцгай биетнээр бүрэн бий болдог бөгөөд жинхэнэ сувд хэвээр үлддэг — ялгаа нь зөвхөн өсөлтийн үйл явц хэрхэн эхэлдэгт оршино.
Тариалалт нь ургац бүр амьд организм болон түүний орчноос хамаардаг байсан ч нийлүүлэлтийг хавьгүй илүү таамаглах боломжтой болгосон. Бага багаар сувд нь хааны гэр бүл болон хамгийн баян цуглуулагчдаас цааш тархаж, боломжтой болсон. Одоо олон хүн сувдан гоёл чимэглэл эзэмшиж, хэмжээ, өнгө, үнийн олон сонголтоос сонгох боломжтой болсон.
Японоос Индонез хүртэл: Сувд дэлхийн үйлдвэрлэл болсон нь
Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа Японы сувдны салбар сэргэж, тэлсэн. Тариалангийн сувдны мэдлэг болон технологи нь дэлхийн өнцөг булан бүрт байгаа өөр өөр зүйл болон хүрээлэн буй орчинд бага багаар тархаж, зохицсон.
Францын Полинези нь бараан өнгийн Тахити сувдаараа, Австрали нь цагаан Өмнөд далайн (South Sea) сувдаараа алдартай болсон бол Филиппин, Индонези нь цагаанаас алтлаг хүртэлх өнгөтэй Өмнөд далайн сувдыг хөгжүүлсэн. Үүний зэрэгцээ Хятад улс цэнгэг усны тариалангийн сувдны томоохон төв болж өссөн.
Индонези улс энэ орчин үеийн хуудсанд онцгой байр суурь эзэлдэг. Түүний ус нь Өмнөд далайн сувдыг хариуцдаг, нэлээд том хэмжээтэй ургаж чаддаг Pinctada maxima нялцгай биетний эх нутаг юм. GIA нь Ломбок дээрх сувдны тариалалтыг, тухайлбал бөөмтэй тариалангийн сувд болон ихэвчлэн кэши (keshi) гэж арилжаалагддаг бөөмгүй тариалангийн сувдыг баримтжуулсан байдаг.
Тиймээс сувдны түүхэнд Индонезийн гүйцэтгэх роль нь зүгээр нэг зүүлт төдий зүйл биш юм. Энэ нь сувдны үйлдвэрлэл Энэтхэг-Номхон далай руу шилжих илүү өргөн өөрчлөлтийн нэг хэсэг бөгөөд өнөөдөр энэ бүс нутаг дэлхийн сувдны зах зээлд чухал ролийг гүйцэтгэж байна.
Сувдны түүх бидэнд юу сургаж байна вэ?
Энэхүү урт удаан түүх нь сувдны үнэ цэнэ үргэлж түүний гялбаанаас илүү зүйл дээр бий болж ирснийг харуулж байна.
Ховор нандин чанар нь эрх мэдлийг тодорхойлсон
Бүх нийлүүлэлт байгалийн санамсаргүй олдвороос хамаардаг байхад сувдыг зөвхөн удирдагчид болон баячууд л их хэмжээгээр цуглуулж чаддаг байв. Ховор байдал нь бусад бүх зүйлээс илүүтэйгээр хэн тэднийг зүүж болохыг тодорхойлдог байв.
Гоо үзэсгэлэн үргэлж аялалтай байдаг
Нэг сувд далайн ёроолоос шумбагчийн гараас худалдаачин, дархан, хааны ордны замаар дамжин эцэст нь үе дамжин аялж болно. Энэхүү аяллын дагуу орхигдуулж болохгүй хүний хөдөлмөр болон байгаль орчны нөлөөлөл оршин байдаг.
Инноваци нь боломжийг өөрчилсөн үү гэхээс гайхамшгийг өөрчлөөгүй
Тариалалт нь илүү олон хүнд сувд зүүх боломжийг олгосон ч нялцгай биетэн бүх давхаргыг бүтээгч хэвээр байна. Хүмүүс үйл явцыг эхлүүлж, арчилж чадах ч байгаль үр дүнг тодорхойлсон хэвээр байна.
0 сэтгэгдэл